Kryzys wodny w Polsce i katastrofa Bałtyku. Dlaczego cyfryzacja to nasza jedyna deska ratunku?

Polskie zasoby wodne drastycznie kurczą się. Jak wynika z danych przedstawionych w raporcie „Woda w polskim rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym. Analiza i rekomendacje strategiczne”, w latach suchych spadają one poniżej krytycznej granicy 1000 m³ na mieszkańca. Najnowszy raport Agencji Wspierania Ochrony Środowiska (AWOŚ), opracowany we współpracy z fundacją Race For The Baltic, oraz strategiczne opracowanie Forum Inicjatyw Rozwojowych (FIR), przygotowane we współpracy z Federacją Przedsiębiorców Polskich oraz w konsultacji z Państwowym Gospodarstwem Wodnym Wody Polskie, obnażają głęboki kryzys systemowy: brak opomiarowania, paraliżujące procedury i katastrofalny stan wód śródlądowych oraz Bałtyku.

Na co dzień dysponujemy średnio zaledwie 1600 m³ wody rocznie na osobę – to ponad trzykrotnie mniej niż średnia unijna (ponad 4500 m³). Raport „Woda w polskim rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym. Analiza i rekomendacje strategiczne” ujawnia również, że sytuację pogarsza dramatycznie niski poziom sztucznej retencji: polskie zbiorniki mogą zmagazynować jedynie 7,5% (około 4 mld m³) średniego rocznego odpływu, podczas gdy unijny standard bezpieczeństwa to 20%, a w krajach o rozwiniętym rolnictwie wskaźnik ten przekracza 30%. W efekcie większość wody bezpowrotnie odpływa do morza. Rolnictwo i przetwórstwo rolno-spożywcze bezpośrednio odczuwają skutki suszy – co jednoznacznie potwierdzają dane z raportu „Woda w polskim rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym. Analiza i rekomendacje strategiczne” – a jednocześnie ich wpływ na zasoby pozostaje w dużej mierze poza kontrolą. Jak wykazano w raporcie, aż 82% gospodarstw stosujących sztuczne nawadnianie nie posiada przyrządów pomiarowych, opierając się wyłącznie na szacunkach. Jak wskazują autorzy raportu, rolnicy i samorządy, którzy chcą aktywnie zatrzymywać wodę w glebie, napotykają barierę biurokratyczną. Wybudowanie prostej zastawki korytowej na rowie melioracyjnym (koszt prac poniżej 12 tysięcy złotych) wymaga przejścia przez skomplikowaną procedurę administracyjną i uzyskania szeregu decyzji (środowiskowych, budowlanych, operatów wodnoprawnych), a przygotowanie dokumentacji dla tak prostej inwestycji trwa ponad 24 miesiące i kosztuje około 20 tysięcy złotych!

Bałtyk umiera przez grzechy na lądzie

Zatrzymywanie wody na lądzie to nie tylko kwestia suszy rolniczej, ale także ratunek dla Morza Bałtyckiego. Przez niską retencję i spływ powierzchniowy, rzeki niosą do morza gigantyczne ładunki zanieczyszczeń organicznych i związków biogennych (azotu i fosforu) z rolnictwa oraz nieoczyszczonych ścieków – „Z powodu zmian klimatu oraz zmian w rodzaju upraw polskie rolnictwo będzie potrzebować coraz więcej wody. Konieczne jest więc systemowe podejście do tego zagadnienia, począwszy od rejestrowania poborów, racjonalnej polityki opłat za usługi wodne, aż po inwestowanie w naturalną retencję i lokalne, rozproszone rozwiązania”– mówi dr inż. Klara Ramm, Główny Ekspert ds. bezpieczeństwa wody w Agencji Wspierania Ochrony Środowiska (AWOŚ).

Polska jest niechlubnym liderem w tym obszarze. Według danych HELCOM, w 2021 roku aż 50% całkowitej ilości azotu i 72% fosforu odprowadzanych do rzek w zlewisku Morza Bałtyckiego pochodziło właśnie z naszego kraju. Generujemy również około 35% całego ładunku fosforu trafiającego bezpośrednio do Bałtyku. Skutek? Ponad 1/5 (ok. 20%) głębokiego dna Bałtyku to strefy beztlenowe pozbawione życia, a w sezonie letnim zakwity toksycznych sinic zamykają polskie plaże. Co więcej, według Europejskiej Agencji Środowiska, Polska zajmuje ostatnie miejsce w UE pod względem jakości wody w kąpieliskach – zaledwie 58,1% z nich sklasyfikowano jako doskonałej jakości (dane za 2024 r.). Wspólne działania Agencji Wspierania Ochrony Środowiska oraz fundacji Race For The Baltic zaowocowały opracowaniem szczegółowego raportu diagnozującego stan gospodarki ściekowej i jej wpływ na ekosystem morski. Kooperacja ta łączy technologiczną wiedzę inżynieryjną z wieloletnim doświadczeniem w ochronie środowiska wodnego regionu Morza Bałtyckiego. Obie organizacje dążą do wdrożenia innowacyjnych narzędzi cyfrowych, które pozwolą skutecznie monitorować i ograniczać niekontrolowane zrzuty zanieczyszczeń na lądzie.

„Nadmiar zanieczyszczeń fosforem i azotem bezpośrednio przekłada się na powstawanie stref beztlenowych, które obejmują już jedną piątą głębokiego dna morza. Szacunki analityczne Komisji Helsińskiej (HELCOM) wskazują, że aby Morze Bałtyckie mogło zacząć się ponownie samodzielnie odradzać, trzeba w całym regionie morza zredukować ponad 8 tysięcy ton fosforu. Udział Polski w tym celu redukcji biogenów to aż 50% – mamy tu dużo więcej do zrobienia niż inne kraje. Partnerstwo z AWOŚ przy tworzeniu raportu pokazuje, że rzetelny monitoring i cyfryzacja kontroli skutecznie wspierają powstrzymywanie degradację ekosystemu” – podkreśla Marcin Kotlarek, Prezes Fundacji Race For The Baltic. Problem potęguje nieszczelność gospodarki ściekowej poza kanalizacją. Aż 75%–85% nieczystości ciekłych z polskich gospodarstw domowych trafia do środowiska w stanie surowym, bez wcześniejszego oczyszczenia. Szacuje się, że w 2024 roku do gruntów i rzek mogło przedostać się aż 220–270 mln m³ nieoczyszczonych ścieków. W rezultacie, według ocen GIOŚ, aż 98,45% jednolitych części wód rzecznych w Polsce nie osiąga dobrego stanu ekologicznego i chemicznego.

Cyfrowa odpowiedzialność zamiast papierowej ewidencji

Jedynym sposobem na powstrzymanie kryzysu hydrologicznego i ekologicznego jest zastąpienie papierowych ewidencji zintegrowanymi platformami cyfrowymi monitorującymi w czasie rzeczywistym. Pozwala to na precyzyjne opomiarowanie rzeczywistego poboru wody i szczelny nadzór nad zrzutem zanieczyszczeń. Przykładem skutecznego rozwiązania jest wdrożenie cyfrowego systemu zarządzania gospodarką wodno-ściekową Aquarius przez Agencję Wspierania Ochrony Środowiska. Do 2025 roku z systemu dobrowolnie skorzystało blisko 600 gmin w Polsce (co stanowi 22,5% wszystkich samorządów). Obecnie jest ich blisko 640. Dane z gmin, które wprowadziły monitoring, pokazują natychmiastowe efekty: wdrożenie cyfrowej ewidencji i uruchomienie sprawnych procedur kontrolnych pozwoliło znacznie zwiększyć ilość nieczystości dowożonych do stacji zlewnych (odnotowując w analizowanych samorządach wzrosty od 19% do nawet kilkuset procent).

„Doświadczenie AWOŚ z wdrożenia ekosystemu Aquarius w blisko 600 polskich gminach udowadnia, że tam, gdzie wprowadzamy cyfrowy obieg informacji natychmiast eliminujemy nielegalne zrzuty, nieefektywne procedury kontroli i marnotrawstwo zasobów. Zastąpienie rozproszonych zbiorów danych jedną, bezbłędnie działającą platformą IT pozwala samorządom na bieżąco monitorować procesy w czasie rzeczywistym” – podsumowuje Beata Bejma, Dyrektor Zarządzająca w Agencji Wspierania Ochrony Środowiska. Polska musi odejść od doraźnego gaszenia pożarów i wypłacania zapomóg suszowych. Kluczem do bezpieczeństwa kraju jest wdrożenie unijnej zasady „Water Efficiency First”, której strategiczne znaczenie akcentują dane zawarte w raporcie „Woda w polskim rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym. Analiza i rekomendacje strategiczne”, oraz odważne przejście w erę cyfrowej odpowiedzialności za każdą kroplę wody.